Detoks AI, czyli kiedy proza zaczyna brzmieć jak czat

Czytasz swój akapit drugi raz i coś nie gra. Gramatyka w porządku, rytm w porządku — w sumie wszystko zbyt w porządku. Zdania są gładkie, wyważone, lekko mądrościowe, jakby za chwilę miały Ci polecić aplikację do medytacji. Gratulacje: właśnie napisałeś coś jak AI.

Zdarza się każdemu. Mnie też — to zdanie przeżyło trzy wersje, żeby nie wpaść w żadną z pułapek opisanych niżej. Detoks AI w Akapitly to tryb, który podświetla dokładnie takie momenty: cztery wzorce, każdy własnym kolorem, na bieżąco, kiedy piszesz.

Dlaczego w ogóle nam się to zdarza

Te wzorce nie biorą się z głupoty, tylko z uwodzenia. Brzmią jak „dobre pisanie" — równe, eleganckie, dojrzałe. Modele językowe nauczyły się ich z oceanu przeciętnej prozy, a przeciętna proza jest zaraźliwa: im więcej tekstów brzmi tak samo, tym bardziej taki rytm wydaje się naturalny. Kłopot w tym, że czytelnik też już to wyczuwa — i po cichu przestaje ufać.

Poznajmy więc czterech podejrzanych. Każdy ma w Akapitly swój kolor.

1. Klisze i buzzwordy

Kiedy w Twojej prozie zaczynają tańczyć cienie, a wspomnienia układają się w mozaikę, na czerwono zapala się ostrzeżenie. Na liście są też: symfonia, tkanka, labirynt, kluczowy, niesamowity, niezwykły, świadectwo, przypomnienie. Słowa-ozdoby, które brzmią poetycko, a nie mówią nic konkretnego — „taniec cieni" to po prostu cienie.

Lekarstwo: nazwij rzecz wprost. Zamiast „mozaiki wspomnień" — które konkretnie wspomnienie i czym pachniało.

2. Kontrast przez zaprzeczenie

Odruch „nie X, lecz Y". To nie była nienawiść, lecz żal. Raz brzmi nieźle. Trzy razy na stronie i robi się z tego wróżba z ciastka. Detoks szuka słowa „nie", a tuż obok — w odległości jednego do czterech słów — „lecz", „ale" albo „tylko".

Lekarstwo: powiedz wprost, czym rzecz jest. „Został żal." Albo pokaż go sceną, bez formułki.

3. Moralizatorska końcówka akapitu

Akapit, który na samym końcu otula czytelnika morałem. Zwykle zaczyna się od „W końcu…", „Ostatecznie…", „To przypomnienie, że…" albo „Przypominało to o…". Z nazwy podsumowanie, z ducha — pouczenie.

Pozwól, że pokażę na sobie. I może właśnie o to w całej tej historii chodziło. …o. To było dokładnie to. Żółty.

Lekarstwo: skreśl ostatnie zdanie. Zostaw scenę albo fakt — czytelnik sam wie, co poczuć.

4. Triady i duety

Symetryczne wyliczenia, które usypiają rytm: trzy człony „X, Y i Z" (zmęczony, sfrustrowany i zagubiony) oraz dwa przymiotniki spięte „i" przed rzeczownikiem (głęboki i przejmujący smutek). Trójka brzmi tak równo, że aż sztucznie — to rytm prezentacji, nie prozy.

Lekarstwo: jedno mocne słowo bije trzy słabe. „Smutek" zwykle wystarcza; jeśli nie, to „smutek, który ścinał z nóg" — byle nie kolejna równa trójka.

Uwaga: to kandydaci, nie błędy (i czasem bywa zabawnie)

Najważniejszy drobny druk: Detoks AI celowo nie używa żadnego modelu AI. Dzięki temu jest darmowy, a Twój tekst nigdy nie opuszcza komputera — nic nie leci do żadnej zewnętrznej sztucznej inteligencji. Cena za to jest taka, że program działa na wzorcach, nie na rozumieniu treści. Bywa więc dosłowny.

Podświetli „naprawdę nie wiem, ale spróbuję" jako kontrast przez zaprzeczenie, choć to całkiem zwykłe zdanie. Czerwony zapali się przy słowie „kluczowy" użytym najniewinniej w świecie. A reguła triad jest najmniej bystra z całej czwórki: widzi układ wyrazów, nie części mowy, więc potrafi podświetlić Jan, Piotr i Anna i spojrzeć na Ciebie z wyrzutem, choć to po prostu trzy osoby na imprezie.

Traktuj kolor jak „zatrzymaj się i spójrz", nie jak wyrok. Czasem triada jest dokładnie tym młotkiem, którego potrzebujesz — Akapitly nie będzie się kłócił.

Bonus: Wskaźnik szumu

Obok Detoksu mieszka jego szary kuzyn. Wskaźnik szumu podświetla słowa rozrzedzające prozę i pokazuje u góry % szumu — im niżej, tym gęstszy tekst. Łapie dwie rzeczy: wytrychy (że, który, bardzo, właśnie, naprawdę, po prostu, w sumie) i słaby czasownik „być" (jest, są, był, było…), który zwykle da się wymienić na coś mocniejszego.

To samo zastrzeżenie: kandydaci, nie błędy. „Że" i „być" są wszędzie, więc trafień bywa morze — chodzi o świadomość, nie o spaloną ziemię.

Jak to włączyć

Sam zapis dialogu i resztę typografii porządkuje osobno przycisk „Formatuj" — o tym jest tekst o zapisie dialogu po polsku, a o składaniu całości w plik: jak przygotować maszynopis do wydawnictwa.

Cel nie polega na zerze kolorów — strona bez ani jednego podświetlenia bywa po prostu bezbarwna. Chodzi o to, żeby swoje klisze wybierać świadomie, a nie żeby pisały się same. (W tym tekście przetrwały dwie triady. Podobno celowo.)